وگان چیست؟
وگان (Vegan) به سبکی از زندگی گفته میشود که در آن از هر نوع محصول حیوانی در تغذیه، پوشاک و سایر جنبههای زندگی پرهیز میشود. این سبک زندگی اساس خود را بر احترام به حیوانات و کاهش رنج و بهرهکشی از موجودات زنده قرار داده است. وگانیسم فراتر از یک رژیم غذایی است؛ این یک فلسفه و شیوه زندگی اخلاقی است که اثرات اکولوژیکی و اجتماعی اقدامات فردی را مورد توجه قرار میدهد.
ریشه و تاریخچه
واژهٔ Vegan از کلمهٔ Vegetarian گرفته شده و نخستینبار در سال ۱۹۴۴ توسط «دونالد واتسون» در بریتانیا معرفی شد. واتسون و گروه کوچکی از افراد که از گیاهخواری سنتی (که همچنان لبنیات و تخممرغ مصرف میکرد) فاصله گرفته بودند، احساس کردند که نیاز به اصطلاحی جدید برای توصیف کسانی است که هرگونه محصول مشتقشده از حیوانات را رد میکنند.
تأسیس جامعه وگان بریتانیا (The Vegan Society)
دونالد واتسون در سال ۱۹۴۴ «انجمن وگان بریتانیا» (The Vegan Society) را تأسیس کرد. در آن زمان، او معتقد بود که استفاده از شیر و تخممرغ، حتی اگر حیوان کشته نشود، همچنان شکلی از بهرهکشی است، زیرا صنعت لبنیات و تخممرغ به طور مستقیم به صنعت کشتار حیوانات وابسته است (به عنوان مثال، گاوهای نر در صنعت لبنیات و مرغهای تخمگذار پس از کاهش بهرهوری).
تحول در تعریف
در طول دههها، تعریف وگانیسم گسترش یافت تا تمام ابعاد زندگی، از جمله محصولات غیر خوراکی مانند چرم، پشم، ابریشم، و لوازم آرایشی حاوی مواد حیوانی یا تست شده بر روی حیوانات را در بر گیرد. امروزه، وگانیسم به عنوان یک موضع اخلاقی علیه بهرهکشی از حیوانات تعریف میشود.
تفاوت وگان با گیاهخواری (Vegetarianism)
گرچه هر دوی این گروهها از مصرف گوشت حیوانات اجتناب میکنند، ولی تفاوت اصلی در گسترهٔ ممنوعیتها و درک آنها از استثمار حیوانی است:
۱. گیاهخواری (Vegetarianism)
گیاهخواران عمدتاً بر اساس ملاحظات اخلاقی یا سلامتی از خوردن گوشت (گوشت قرمز، مرغ، ماهی) پرهیز میکنند. زیرمجموعههای اصلی گیاهخواری عبارتند از:
- لاکتو-اُوو-گیاهخوار (Lacto-Ovo Vegetarian): گوشت نمیخورند، اما لبنیات و تخممرغ مصرف میکنند.
- لاکتو-گیاهخوار (Lacto-Vegetarian): گوشت و تخممرغ نمیخورند، اما لبنیات مصرف میکنند.
- اُوو-گیاهخوار (Ovo-Vegetarian): گوشت و لبنیات نمیخورند، اما تخممرغ مصرف میکنند.
۲. وگانیسم (Veganism)
وگانها به دلیل ملاحظات اخلاقی، از هر نوع مادهٔ حیوانی یا مشتق شده از حیوانات پرهیز میکنند. این موارد شامل:
- محصولات خوراکی: گوشت، ماهی، مرغ، لبنیات (شیر، پنیر، ماست، کره)، تخممرغ و عسل.
- محصولات غیر خوراکی: چرم، پشم، ابریشم، ژلاتین (مشتق از استخوان و کلاژن)، موم زنبور عسل، و هر مادهای که در فرآیند تولید آن از حیوانات استفاده شده باشد.
ویژگیگیاهخواران (معمولی)وگانهاگوشت و ماهیخیرخیرلبنیات و تخممرغمعمولاً بلهخیرعسلمعمولاً بلهخیرمحصولات جانبی (چرم، پشم)اجباری نیستخیر
ابعاد اخلاقی و زیستمحیطی
وگانیسم در هستهٔ خود یک جنبش اخلاقی است که بر اصل عدم خشونت و احترام به موجودات زنده بنا شده است.
محور اخلاقی (Animal Rights)
وگانها معتقدند که حیوانات صرفاً منابعی برای استفاده انسان نیستند. استدلال اخلاقی اصلی این است که:
- احساس درد: حیوانات توانایی احساس درد، لذت، ترس و رنج را دارند.
- حق حیات: صرف نظر از میزان هوش یا سودمندی برای انسان، حیوانات نیز حق دارند زندگی کنند و آزاد باشند.
- رد استثمار: هرگونه استفاده از حیوانات برای خوراک، پوشاک یا سرگرمی، حتی اگر با روشهای به اصطلاح “انسانی” انجام شود، نوعی استثمار غیرقابل توجیه است.
محور زیستمحیطی (Environmental Impact)
صنعت دامپروری یکی از بزرگترین عوامل تخریب محیط زیست در جهان است. وگانها با اجتناب از محصولات حیوانی، به دنبال کاهش اثرات زیر هستند:
- تغییرات اقلیمی: دامداری مسئول بخش قابل توجهی از انتشار گازهای گلخانهای، به ویژه متان ((\text{CH}_4)) و اکسید نیتروژن ((\text{N}_2\text{O})) است.
- مصرف منابع: تولید پروتئین حیوانی (به ویژه گوشت گاو) نیازمند مقادیر بسیار زیادی آب و زمین کشاورزی است. به عنوان مثال، نسبت آب مورد نیاز برای تولید یک کیلوگرم پروتئین گیاهی در مقایسه با پروتئین حیوانی بسیار پایینتر است.
- تنوع زیستی و جنگلزدایی: وسعت زیادی از جنگلها، به ویژه آمازون، برای تأمین علوفه دامها یا چرای مستقیم تخریب میشوند.
جنبهٔ تغذیهای: رژیم غذایی وگان
رژیم غذایی وگان بر پایهٔ گیاهان، میوهها، سبزیجات، غلات کامل، حبوبات (مانند عدس، لوبیا، نخود)، مغزها و دانههاستوار است. این رژیم به طور طبیعی سرشار از فیبر، آنتیاکسیدانها، ویتامینها و مواد معدنی است و اغلب با کاهش خطر بیماریهای قلبی، دیابت نوع ۲ و برخی سرطانها مرتبط دانسته میشود.
تأمین مواد مغذی کلیدی
افراد وگان باید در برنامهریزی غذایی خود به دقت مواد مغذی زیر را که معمولاً در محصولات حیوانی فراوانتر یافت میشوند، مدیریت کنند:
- ویتامین B12: این ویتامین تقریباً به طور انحصاری در محصولات حیوانی یافت میشود. وگانها باید از مکملهای B12 استفاده کنند یا مواد غذایی غنیشده با B12 (مانند برخی شیرهای گیاهی یا مخمر مغذی) مصرف نمایند. کمبود B12 میتواند منجر به کمخونی مگالوبلاستیک و آسیب عصبی شود.
- آهن (Iron): آهن موجود در منابع گیاهی (آهن غیرهِم) جذب کمتری دارد. مصرف منابع آهن گیاهی (عدس، اسفناج، توفو) همراه با ویتامین C (مانند آب لیمو یا مرکبات) جذب آن را به طور چشمگیری افزایش میدهد.
- کلسیم و ویتامین D: کلسیم را میتوان از طریق سبزیجات برگ سبز تیره (کلم پیچ)، توفوهای غنیشده با کلسیم و شیرهای گیاهی غنیشده تأمین کرد. ویتامین D اغلب از طریق نور خورشید یا مکملها تامین میشود.
- اسیدهای چرب امگا-۳ (Omega-3): پیشسازهای امگا-۳ مانند ALA در بذر کتان، دانه چیا و گردو یافت میشوند. بدن این اسیدهای چرب را به اشکال فعال EPA و DHA تبدیل میکند، اما این تبدیل میتواند ناکارآمد باشد. برخی وگانها از مکملهای DHA/EPA مشتق شده از جلبکها استفاده میکنند.
- پروتئین: پروتئین کامل را میتوان با ترکیب هوشمندانه منابع گیاهی (مانند ترکیب غلات و حبوبات در طول روز) یا مصرف مستقیم منابع پروتئینی کامل مانند سویا، کینوا یا تمپه به دست آورد.
سبک زندگی وگان: فراتر از غذا
فلسفهٔ وگان به حوزهٔ پوشاک، زیبایی و سرگرمی نیز کشیده میشود تا اطمینان حاصل شود که هیچ موجود زندهای در هیچ مرحلهای مورد استثمار قرار نگرفته است.
۱. پوشاک و مواد اولیه
افراد وگان عمداً از مواد زیر اجتناب میکنند:
- چرم: برای کفش، کیف و کمربند. جایگزینها شامل چرمهای گیاهی، مواد بازیافتی یا پارچههای مصنوعی پایدار هستند.
- پشم: از پشم گوسفند، کشمیر یا آنگورا استفاده نمیشود. جایگزینها شامل پنبه، کتان، مودال و الیاف مصنوعی هستند.
- ابریشم: زیرا مستقیماً از لارو کرم ابریشم به دست میآید.
۲. لوازم آرایشی و بهداشتی
مهمترین ملاحظه در این زمینه، عدم آزمایش محصول بر روی حیوانات (Cruelty-Free) است. همچنین، وگانها از مواد اولیه مشتق شده از حیوانات مانند لانولین (از پشم گوسفند)، کارمین (رنگدانه قرمز مشتق از حشرات)، و گوانین (از فلس ماهی) دوری میکنند.
۳. سرگرمی
وگانها معمولاً از هرگونه سرگرمی که حیوانات را به اسارت درمیآورد یا به آنها آسیب میزند، پرهیز میکنند:
- سیرکهایی که از حیوانات استفاده میکنند.
- باغ وحشها (به ویژه اگر هدف اصلی نگهداری حیوانات نمایش آنها باشد).
- سوارکاری یا فعالیتهایی که بر حیوانات اهلی استوار است.
چالشها و انتقادات رایج
با وجود رشد روزافزون این جنبش، وگانها با چالشهایی نیز روبرو هستند:
- تأمین مواد مغذی: نیاز به دانش تغذیهای بالا برای جلوگیری از کمبودهای غذایی، به ویژه B12.
- دسترسی و قیمت: در برخی مناطق، گزینههای غذایی وگان جایگزین ممکن است گرانتر یا کمتر در دسترس باشند.
- محدودیتهای اجتماعی: در رویدادهای اجتماعی، رستورانها یا دیدارهای خانوادگی، یافتن گزینه غذایی مناسب میتواند دشوار باشد.
جمعبندی
وگان بودن سبکی از زیستن است که با آگاهی، مسئولیتپذیری و احترام به حیات شکل میگیرد. این جنبش نه تنها بر رژیم غذایی، بلکه بر روی کل زنجیره مصرف فرد تمرکز دارد تا اطمینان حاصل شود که هیچ گونه بهرهکشی یا آسیبی به حیوانات وارد نمیشود. این رویکرد، که به طور فزایندهای با نگرانیهای مربوط به سلامت و پایداری محیط زیست همسو شده، در سالهای اخیر به یکی از شاخصترین رویکردهای سبک زندگی معاصر در سراسر جهان تبدیل شده است.
🪶 پونا راز سلامتی
