مقدمه: در طب سنتی ایرانی، مزاج فصلی نقشی کلیدی در برقراری تعادل بدن دارد. همانگونه که فصل ها در طبیعت تغییر می کنند، حالات بدنی و روانی انسان نیز متأثر از گرمی، سردی، تری و خشکی محیط دچار تغییر می شود. شناخت این تغییرات و تطبیق تغذیه با آنها، رمز حفظ تندرستی است. طب سنتی ایران بر پایه چهار رکن اصلی (بلغم، دم، سودا و صفرا) استوار است و هر فصل بر یکی از این اخلاط تأثیر مضاعفی می گذارد. اگر بدن ما در حالت اعتدال باشد، یعنی اخلاط در تناسب کامل قرار داشته باشند، از بیماری دور خواهیم بود. اما تغییرات اقلیمی و فصلی به طور مداوم این تعادل را تهدید میکنند.
توضیح چهار رکن اصلی (اخلاط):
خون (دم): گرم و تر. مسئول حیات، انرژی و شور و نشاط.
صفرا (زردآب): گرم و خشک. مرتبط با حرارت و فعالیتهای متابولیکی.
بلغم (سفیدآب): سرد و تر. مسئول رطوبت، نرمی و آرامش.
سودا (سیاهآب): سرد و خشک. مرتبط با کارهای سخت و خشکی بدن.
مزاج فصل ها در نگاه حکمای طب سنتی
هر فصل دارای مزاج غالب و مشخصی است که بر اساس میزان تابش خورشید و شرایط جویتعریف می شود. این مزاج ها مستقیما بر چهار خلط بدن ما تأثیر می گذارند و در نتیجه نحوه غذا خوردن و فعالیت روزانه ما باید تغییر کند تا بدن بتواند در مقابل اثرات محیط مقاومت کند و به تعادل نسبی برسد.
بهار (فصل اعتدال نو)
مزاج: گرم و تر (البته رو به اعتدال).
تأثیر بر بدن: بهار فصل صعود لطایف و اعتدال نسبی است. با ذوب شدن برف ها و افزایش رطوبت هوا، بدن از حالت سکون زمستانی خارج می شود. این فصل به دلیل رطوبت نسبی، مستعد تجمع مواد زائد زمستانی است که باید پاکسازی شوند.
احتیاط: به دلیل تر بودن هوا، باید مراقب افزایش بلغم بود.
تابستان (اوج گرما)
مزاج: گرم و خشک.
تأثیر بر بدن: این فصل اوج گرمای طبیعت است و حرارت بدن را به شدت افزایش می دهد، که منجر به غلبه صفرا می شود. تعریق زیاد باعث کاهش آب بدن و غلیظ شدن خون می گردد.
احتیاط: خطر بروز بیماریهای گرم و خشک مانند جوش، تب، التهابات و تشنگی مداوم افزایش می یابد.
پاییز (فصل سرد و خشک)
مزاج: سرد و خشک.
تأثیر بر بدن: با کاهش تابش خورشید، طبیعت به سمت خشکی و سردی می رود. این شرایط موجب تحریک تولید سودا (خلط سرد و خشک) می شود.
احتیاط: خشکی پوست، خشکی مفاصل و افزایش یبوست از عوارض رایج است.
زمستان (سردترین فصل)
مزاج: سرد و تر.
تأثیر بر بدن: این فصل زمان سکون و استراحت طبیعت است. سرما و رطوبت نسبی هوا (به ویژه در مناطق شمالی) باعث کند شدن فرآیندهای متابولیک و تجمع بلغم می شود.
احتیاط: افراد مستعد سنگینی بدن، کسالت و مشکلات تنفسی (نزله ها) باید مراقب باشند.
تنظیم برنامه غذایی بر اساس فصل
اصل اساسی در تدبیر فصلی، «مخالف سازی» است؛ یعنی اگر مزاج فصل گرم است، غذاهای سرد بخوریم و اگر فصل خشک است، غذاهای مرطوب مصرف کنیم تا بدن در حالت تعادل بماند.
تدابیر تغذیه ای بهار (پاکسازی و تعدیل گرمی)
بهار فصل خروج سموم انباشته شده در زمستان است. باید غذاهایی مصرف شود که لطیف، معتدل و کمی قابض باشند.
مفید: کاهو، خرفه، گشنیز، اسفناج، آب غوره، سرکه انگور (به اندازه کم)، انواع آشهای با طبع معتدل.
پرهیز: غذاهای بسیار سنگین، سرخ شده، لبنیات پرچرب و گوشت های غلیظ.
تدابیر تغذیه ای تابستان (خنک کردن بدن)
هدف اصلی در تابستان، مقابله با غلبه حرارت و صفرا و تأمین رطوبت از دست رفته است.
مفید: مصرف فراوان میوه های آب دار و خنک مانند هندوانه، خیار، هلو، آلبالو. خورشت های با طبع سرد مانند بادمجان و کدو حلوایی. آش جو، کاسنی، شربت سکنجبین، دوغ و ماست محلی (به دلیل تر بودن). مصرف مایعات فراوان برای دفع مواد زائد از طریق تعریق.
پرهیز: ادویه جات تند، فلفل، سیر، پیاز خام، غذاهای سرخ شده، و گوشت گاو.
تدابیر تغذیه ای پاییز (تأمین رطوبت و گرمی معتدل)
پاییز فصل تعدیل خشکی و سردی رو به افزایش است. باید بدن را از رطوبت اضافی زمستان دور کرد و کمی حرارت سالم به آن رساند تا سودا تولید نشود.
مفید: مصرف عسل، ارده، روغن های حیوانی و گیاهی سالم (مانند روغن بادام شیرین)، گوشت های لطیف (مرغ و کبک)، میوه های شیرین و آبدار مانند گلابی و سیب شیرین. نوشیدنی هایی مانند شربت بنفشه یا شیره سیب برای جلوگیری از خشکی سودایی مفید است.
پرهیز: مصرف زیاد سبزیجات خام و کاهو، ترشیجات زیاد، و غذاهای بسیار خشک و دیر هضم.
تدابیر تغذیه ای زمستان (تقویت گرمی و حفظ رطوبت)
هدف حفظ گرمای درونی بدن و تقویت دستگاه گوارش است که در این فصل کندتر کار می کند.
مفید: غذاهای گرم و مقوی مانند شیره ارده، عسل خرما (محصول پونا)، انواع مغزها (بادام، پسته)، گوشت های گرم مانند گوشت گوسفند یا شتر، سوپ های غلیظ حاوی جو و گندم. زنجبیل و دارچین به عنوان ادویه های گرم کننده مصرف شوند.
پرهیز: کاستن از مصرف غذاهای بسیار تر و سرد مانند ماست و خیار، و پرهیز از افراط در مصرف آب سرد.
ارتباط مزاج فصلی با وضعیت روانی
حکمایی چون ابن سینا بر این باورند که تغییرات فصلی تنها جسم را دگرگون نمی کند، بلکه بر حالات روانی نیز اثر می گذارد. این تأثیر از طریق تأثیر مزاج فصل بر اخلاط چهارگانه رخ میدهد، زیرا هر خلط با یک حالت روانی در ارتباط است:
1.صفرا (تابستان): غلبه صفرا باعث تحریک پذیری، عصبانیت، عجله و پرخاشگری می شود. افراد دموی و صفراوی در تابستان مستعد این حالات هستند.
2.سودا (پاییز): افزایش خشکی و سردی بدن در پاییز منجر به افزایش خلط سودا می شود که با مالیخولیا، اندوه، وسواس فکری و بدبینی مرتبط است.
3.بلغم (زمستان): سردی و رطوبت بیش از حد در زمستان می تواند منجر به سستی، کند ذهنی و بی حالی (خلق و خوی بلغمی) شود.
4.دم (بهار): بهار فصل اعتدال و افزایش نشاط (دم) است، اما اگر زیاده روی شود، ممکن است فرد کمی لجباز و پرخواب شود.
از این رو، استفاده از خوراکی های متعادل کننده علاوه بر جسم، دل و جان را نیز آرام نگاه می دارد. برای مثال، در پاییز مصرف غذاهای شیرین و مرطوب (مانند عسل) به تعدیل سودا کمک کرده و نشاط روحی را تقویت می کند.
اهمیت اعتدال در مصرف مایعات و آب
نحوه مصرف آب نیز تابع مزاج فصلی است.
تابستان: به دلیل تعریق زیاد، بدن نیاز به جذب رطوبت دارد. نوشیدن آب به دفع حرارت کمک می کند، اما باید آب را کم کم و مابین غذا نوشید. نوشیدن آب یخ به شدت مضر است، زیرا باعث انجماد اخلاط و کندی هضم می شود.
زمستان: بدن نیاز کمتری به جذب رطوبت دارد و معده سردتر است. نوشیدن آب باید حداقل باشد، و اگر آب مصرف میشود باید به صورت دمکرده یا گرم باشد.
در پایان
اگر انسان همسو با طبیعت حرکت کند، نیاز به دارو و درمان کمتر می شود. طب سنتی می گوید: «هر فصلی تدبیر خویش دارد.» پس با تغییر فصل، در خوراک، خواب، پوشش و نوشیدنی نیز تغییر دهیم تا بدن در اعتدال بماند. رعایت این اصول، به حفظ طبیعت گرم یا سرد بدن در برابر فشارهای محیطی کمک شایانی می کند و استمرار این روش، منجر به افزایش طول عمر و کیفیت زندگی می شود. برای مشاهده محصولات طبیعی و گیاهی متناسب با مزاج هر فصل می توانید به فروشگاه پونا سر بزنید.
پرسش های پرتکرار
1. آیا همه بدن ها باید تغذیه یکسانی در هر فصل داشته باشند؟
خیر، باید مزاج اصلی فرد (مزاج ذاتی) در نظر گرفته شود. تدابیر فصلی برای تعدیل اثرات محیط بر مزاج عمومی بدن هستند. فردی با مزاج سرد (بلغمی یا سوداوی) بهتر است در تابستان غذاهای خنک را به شدتًمثلا مصرف نکند یا مصرف آن را با مصلحهایی مانند زنجبیل همراه سازد. در مقابل، فرد گرم مزاج
(صفراوی) در زمستان باید بیشتر از تدابیر فصل پیروی کند تا سردی هوا او را بیش از حد تحت تأثیر قرار ندهد.
2.آیا تغییر فصل ناگهانی میتواند تعادل بدن را بر هم بزند؟
بله، گاهی تغییر ناگهانی دمای هوا یا شرایط اقلیمی (مانند شروع زودرس یا دیر رس یک فصل) موجب اختلال در اخلاط بدن می شود. این امر به ویژه در فصول انتقال (اواخر بهار و اوایل پاییز) دیده میشود، زیرا بدن هنوز فرصت نکرده است که با محیط سازگار شود. در این موارد، تعدیل تدریجی خوراک اهمیت مضاعفی پیدا میکند.
3.چگونه بدانیم کدام غذا مناسب هر فصل است؟
کافیست مزاج فصل و مزاج شخص را بشناسید و اصل مخالفسازی را رعایت کنید. به طور کلی، برای شناخت بهتر، میتوانید به دسته بندی های مزاجی مواد غذایی در منابع طب سنتی مراجعه کنید. برای مثال، مواد غذایی که دارای رطوبت و حرارت معتدل هستند، در اکثر فصول و برای اکثریت مردم مناسبند.محصولات طبیعی مانند عسل خرما یا پودر سویا پونا با توجه به این اصول (مثلا عسل خرما که گرم و مقوی است برای فصل زمستان و پاییز)طراحی شده اند.
4.چه زمانی نیاز است که با پزشک طب سنتی مشورت کنیم؟
اگر با وجود رعایت تدابیر فصلی، علائم ناراحت کننده مانند تغییرات شدید خلقی، مشکلات گوارشی مزمن، یا بیماری های فصلی (مانند سرماخوردگی های مکرر در زمستان) ادامه یابد، لازم است مزاج فرد به صورت دقیق تر تشخیص داده شده و یک رژیم درمانی اختصاصی تنظیم شود.
